بهترین الگوها جهان برای حمایت از کودکان بی سرپرست و بدسرپرست

در دنیای امروز، رویکرد کشورها نسبت به حمایت از کودکان بی سرپرست و بدسرپرست تغییرات بنیادینی داشته است. کارشناسان حقوق کودک معتقدند که بهترین سیستم های حفاظتی، آنهایی هستند که به جای نگهداری کودکان در مراکز تجمعی (پرورشگاه ها)، بر محیط های خانواده محور تمرکز دارند. کشورهای پیشرو در این زمینه، از مدل های مبتنی بر “دی اینستیتوی شالیزاسیون” Institutionalization یا خروج از مراکز نگهداری استفاده می کنند تا سلامت روانی و اجتماعی کودکان را تضمین نمایند.

شاخص های جهانی برای ارزیابی رفاه کودکان

ارزیابی کیفیت مراقبت از کودکان در کشورهای مختلف بر اساس شاخص های متعددی انجام می شود. بر اساس گزارش های منتشر شده توسط یونیسف UNICEF، کشورهایی که نرخ پایین تری از کودکان ساکن در مراکز شبانه روزی دارند و در مقابل، نرخ بالاتری از فرزندخواندگی و حمایت های مستقیم مالی از خانواده های آسیب پذیر را ارائه می دهند، موفق تر عمل می کنند.طبق تحقیقات انجام شده در سال های اخیر، کشورهایی مانند نروژ، فنلاند و کانادا در صدر فهرست کشورهایی قرار دارند که بالاترین استانداردهای مراقبت را برای کودکان ارائه می دهند. در این کشورها، سیستم های حمایتی به گونه ای طراحی شده اند که کودک تا حد امکان در محیط خانواده باقی بماند. اگر این امر ممکن نباشد، سیستم های فرزندخواندگی Foster Care بسیار قوی عمل می کنند تا کودک در یک فضای خانگی رشد کند.

رویکرد کشورهای اسکاندیناوی در حمایت از کودکان بی سرپرست و بدسرپرست

کشورهای اسکاندیناوی مانند نروژ از سیستمی به نام “مداخله زودهنگام” استفاده می کنند. در این سیستم، مددکاران اجتماعی به محض شناسایی کوچکترین نشانه های آسیب در خانواده، وارد عمل می شوند. هدف اصلی آن ها جدا کردن کودک از خانواده نیست، بلکه آموزش و توانمندسازی خانواده برای مراقبت بهتر است.

• آموزش والدین: سیستم های حمایتی در این کشورها، کلاس های آموزشی رایگان برای خانواده های پرخطر برگزار می کنند.
• حمایت مالی مستقیم: خانواده هایی که به دلیل فقر، توانایی تامین نیازهای اولیه کودک را ندارند، ماهانه کمک هزینه های ویژه ای دریافت می کنند تا کودک از چرخه خانواده خارج نشود.
• نظارت مستمر: مددکاران اجتماعی به صورت دوره ای وضعیت تحصیلی و روانی کودک را بررسی می کنند.

تحقیقات و آمار درباره وضعیت حمایت از کودکان بی سرپرست و بدسرپرست

تحقیقات بین المللی نشان می دهند که حضور کودک در مراکز شبانه روزی (پرورشگاه ها) به مدت طولانی، می تواند باعث ایجاد اختلالات دلبستگی شود. بر اساس داده های منتشر شده توسط سازمان Better Care Network، نزدیک به ۸۰ درصد کودکانی که در محیط های خانواده محور بزرگ می شوند، در دوران بزرگسالی سلامت روان پایدارتری نسبت به کودکان پرورشگاهی دارند.

یک کارشناس ارشد حقوق کودکان در کنفرانس بین المللی رفاه کودک چنین می گوید:

«کودک، یک واحد بیولوژیک و اجتماعی است که تنها در پیوند با یک یا دو مراقب دلسوز و ثابت، می تواند پتانسیل های رشدی خود را به فعلیت برساند. هرگونه ساختار جایگزین که فاقد این پیوند ثابت باشد، نقصی در مسیر رشد کودک ایجاد می کند که جبران آن در بزرگسالی بسیار دشوار است.»

در حال حاضر، بسیاری از مراکز تخصصی با درک این نیاز، خدمات و محصولات آموزشی خود را برای تمامی نقاط ایران ارسال می کنند تا خانواده ها و مددکاران بتوانند از جدیدترین متدهای تربیتی بهره مند شوند.

سیستم های فرزندخواندگی Foster Care در کشورهای توسعه یافته

در سیستم فرزندخواندگی یا حمایت از کودکان بی سرپرست و بدسرپرست که در کشورهایی نظیر استرالیا و کانادا اجرا می شود، دولت به خانواده های واجد شرایط حقوق ماهیانه می پردازد تا سرپرستی موقت یا دائم کودک را بر عهده بگیرند. این سیستم باعث می شود کودک به جای زندگی در آسایشگاه، طعم زندگی در یک خانه معمولی را تجربه کند.

نقش مددکاران اجتماعی در پایداری سیستم

مددکاران اجتماعی در این کشورها نقش کلیدی ایفا می کنند. آن ها نه تنها بر وضعیت کودک نظارت دارند، بلکه بر سلامت روانی خانواده های جایگزین نیز تمرکز می کنند. هر مددکار در این سیستم ها مسئول تعداد محدودی پرونده است تا کیفیت رسیدگی به هر کودک حفظ شود. طبق آمارهای منتشر شده، در کشورهایی که نسبت مددکار به کودک کمتر است (مثلاً ۱ به ۲۰)، نرخ آسیب های اجتماعی در میان کودکان تحت پوشش تا ۴۰ درصد کاهش می یابد.

سوالات متداول در مورد سیستم های حمایت از کودکان بی سرپرست و بدسرپرست

۱. آیا پرورشگاه ها در کشورهای پیشرفته وجود دارند؟

بله، وجود دارند اما به عنوان آخرین گزینه. اکثر کشورها سیاست “حداقل زمان ماندگاری” را اجرا می کنند تا کودک سریع تر به یک خانواده دائمی منتقل شود.

۲. چگونه کشورهای پیشرو هزینه های این مراقبت ها را تامین می کنند؟

آن ها بر پیشگیری تمرکز دارند. هزینه پیشگیری از آسیب (حمایت از خانواده های در معرض خطر) بسیار کمتر از هزینه ای است که یک جامعه برای درمان آسیب های اجتماعی در بزرگسالیِ کودکان آسیب دیده می پردازد.

۳. تفاوت اصلی در سیستم های حمایتی چیست؟

تفاوت اصلی در تغییر نگاه از “مراقبت از کودک” به “توانمندسازی خانواده” است. در واقع هدف اصلی، جلوگیری از جدا شدن کودک از ریشه های خانوادگی است.

الگوهای اجرایی برای حمایت از کودکان بی سرپرست و بدسرپرست جوامع در حال توسعه

کشورهای در حال توسعه می توانند با بومی سازی این الگوها، سیستم حمایتی خود را ارتقا دهند. این ارتقا شامل موارد زیر است:

1. اولویت دهی به خویشاوندان: در بسیاری از فرهنگ ها، پدربزرگ و مادربزرگ بهترین جایگزین برای والدین هستند. حمایت های دولتی باید به سمت این افراد هدایت شود.
2. استفاده از فناوری های آموزشی: دسترسی به منابع علمی و آموزشی برای تمامی مراکز حمایتی در سراسر کشور باید تسهیل شود. 
3. سیاست گذاری مبتنی بر آمار: تصمیم گیران باید با استفاده از داده های واقعی در مورد نرخ آسیب ها، بودجه بندی های سالانه خود را تنظیم کنند. به عنوان مثال، اختصاص ۲۰ درصد بیشتر بودجه به پیشگیری در مناطق محروم، می تواند ۵۰ درصد از جمعیت ورودی به مراکز شبانه روزی را کاهش دهد.

رویکرد آینده در سطح جهان، به سوی ایجاد شبکه های اجتماعی گسترده تر است. این شبکه ها شامل همسایگان، معلمان و داوطلبان محلی است که همگی وظیفه دارند به خانواده هایی که در بحران هستند، کمک کنند. خیریه شیراز باعث می شود که هیچ کودکی احساس تنهایی نکند و مسیر رشد او در بستری ایمن و با ثبات طی شود.