کودکان فاقد سرپرست مؤثر، به دلیل تجربه فقدان یا بی ثباتی در مراقبت های اولیه، با چالش های عمیق روانی روبه رو هستند. بازتوانی روانی این کودکان نه تنها مستلزم تأمین نیازهای زیستی، بلکه نیازمند بسترسازی برای شکل گیری « دلبستگی ایمن در بازتوانی روانی کودکان » است. دلبستگی ایمن به عنوان پایه ای ترین نیاز انسانی، به کودک کمک می کند تا دنیای پیرامون خود را به عنوان مکانی امن و قابل پیش بینی درک کند.
چرا دلبستگی ایمن کلید طلایی در بازتوانی روانی کودکان است؟
شاید این سؤال در ذهن شما شکل گرفته باشد که: «چرا دلبستگی ایمن تا این حد برای رشد روانی کودکی که سرپرست ندارد، حیاتی است؟»
پاسخ در مکانیسم های عصبی و روان شناختی نهفته است. زمانی که کودکی در یک رابطه دلبستگی ایمن در بازتوانی روانی کودکان قرار می گیرد، مغز او شروع به تنظیم هیجانات می کند. طبق تحقیقات متخصصان حوزه روان شناسی رشد، دلبستگی ایمن مانند یک «سپر دفاعی» در برابر تروماهای دوران کودکی عمل می کند. جان بالبی، بنیان گذار نظریه دلبستگی، در این باره می گوید: «ظرفیت کودک برای تنظیم هیجانات، مستقیماً از کیفیت رابطه او با مراقب اصلی سرچشمه می گیرد و بدون این پایه امن، بازتوانی روانی با کندی و دشواری پیش می رود.»این دلبستگی باعث کاهش سطح کورتیزول (هورمون استرس) در بدن کودک می شود. مطالعات نشان می دهند که نزدیک به ۶۰ درصد از کودکانی که دلبستگی ایمن را با مراقبان جایگزین تجربه می کنند، در بازه های زمانی کوتاه، بهبودهای قابل توجهی در مهارت های اجتماعی و تاب آوری روانی نشان می دهند.
مؤلفه های تشکیل دهنده دلبستگی ایمن در بازتوانی روانی کودکان در محیط های حمایتی
برای بازتوانی موفق، مراقبان در مراکز نگهداری یا خانواده های جایگزین باید اصول مشخصی را رعایت کنند.
تداوم در مراقبت و حضور فیزیکی
مراقب کودک باید به صورت مداوم در دسترس باشد. حضور فیزیکی ثابت باعث می شود کودک احساس کند که برای فرد دیگری مهم است. وقتی مراقب به نیازهای کودک (مانند گرسنگی، ترس یا بیماری) با سرعت و دقت پاسخ می دهد، کودک متوجه می شود که «من دیده می شوم». این احساس «دیده شدن»، اولین گام در بازسازی اعتماد به نفس آسیب دیده است.
حساسیت و پاسخ دهی به نیازهای هیجانی
فقط تأمین نیازهای فیزیکی کافی نیست. مراقب باید بتواند سیگنال های هیجانی کودک را دریافت کند. اگر کودک گریه می کند یا خشمگین است، مراقب به جای تنبیه، باید دلیل آن را جستجو کند. آمارها نشان می دهد که در مراکزی که مراقبان آموزش «پاسخ دهی همدلانه» را دیده اند، اختلالات رفتاری کودکان تا ۴۰ درصد کاهش یافته است. این آموزش ها به مراقب می آموزد که چگونه با استفاده از بازی و گفتگو، احساسات کودک را بازسازی کند.
نقش تعاملات مثبت در ترمیم آسیب های گذشته و دلبستگی ایمن در بازتوانی روانی کودکان
کودکان فاقد سرپرست اغلب با «دلبستگی ناایمن» یا «اختلال دلبستگی واکنشی» دست و پنجه نرم می کنند. ترمیم این آسیب ها یک شبه اتفاق نمی افتد.
ایجاد پیوندهای عاطفی در محیط های جایگزین
محیط مراقبتی باید محیطی سرشار از تعامل باشد. بازی کردن، کتاب خواندن و وقت گذرانی مشترک، زمینه ساز ایجاد پیوند عاطفی است. تحقیقات علمی ثابت کرده اند که تعاملات مثبت و هدفمند، باعث آزادسازی اکسی توسین (هورمون عشق و پیوند) در مغز کودک می شود. این هورمون نقش مستقیمی در ایجاد حس آرامش و امنیت دارد. مراقبان باید روزانه حداقل ۳۰ دقیقه وقت اختصاصی برای تعامل مثبت با هر کودک در نظر بگیرند تا پایه دلبستگی ایمن تقویت شود.
مدل سازی رفتارهای اجتماعی توسط مراقب
کودک با مشاهده رفتارهای مراقب، یاد می گیرد که چگونه با دیگران ارتباط برقرار کند. وقتی مراقب در برابر چالش ها صبور است، کودک یاد میگیرد که صبوری را جایگزین پرخاشگری کند. این مدل سازی رفتاری باعث می شود کودک به تدریج الگوهای ذهنی خود را از «جهان خصمانه» به «جهان امن» تغییر دهد.
تاثیر دلبستگی ایمن در بازتوانی روانی کودکان بر عملکردهای شناختی و تحصیلی
بازتوانی روانی به طور مستقیم بر پیشرفت تحصیلی نیز تأثیر می گذارد. کودکانی که اضطراب کمتری دارند، تمرکز بهتری نیز خواهند داشت.
کاهش اضطراب و افزایش ظرفیت یادگیری
وقتی کودک احساس امنیت کند، انرژی مغز او از وضعیت «بقا» (که در آن مدام نگران تهدیدهای محیطی است) به وضعیت «رشد و یادگیری» تغییر می یابد. بررسی های انجام شده در مراکز تحت نظر بهزیستی نشان می دهد کودکانی که دارای پیوند دلبستگی ایمن هستند، در آزمون های هوش هیجانی نمرات بالاتری کسب کرده و موفقیت تحصیلی آنها تا ۲۵ درصد بیشتر از سایر همسالان بوده است.
تقویت مهارت های حل مسئله
دلبستگی ایمن در بازتوانی روانی کودکان اجازه می دهد تا ریسک های کوچکی را بپذیرد. او می داند که اگر اشتباه کند، یک پایگاه امن (مراقب) وجود دارد که از او حمایت می کند. این حس حمایت، جسارت لازم برای حل مسئله و تجربه کردن محیط های جدید را به کودک می بخشد.
حمایت همه جانبه و دلبستگی ایمن در بازتوانی روانی کودکان ایران
برنامه جامع بازتوانی و تأمین اقلام مورد نیاز برای کودکانی که در مسیر رشد و دلبستگی ایمن قرار دارند، از اهمیت بالایی برخوردار است. هر گامی که در جهت ایجاد دلبستگی ایمن برمی داریم، آجری است که بر بنای آینده یک کودک گذاشته می شود. خیریه شیراز تداوم در مهرورزی و حضور آگاهانه، تنها راهی است که می تواند زخم های عمیق تنهایی را در روان این کودکان التیام بخشد و آن ها را به سمت یک زندگی مستقل و سالم سوق دهد.
بدون دیدگاه